Qardaşın Sualı
Eraf-20.Şeytan (Adəmin və Həvvanın) ?rt?l? ayıb (?vrət) yerlərini ?zlərinə g?stərmək məqsədilə onlara vəsvəsə verib dedi: ?Rəbbiniz sizə bu ağacı yalnız mələk olmamağınız və ya (Cənnətdə) əbədi qalmamağınız ???n qadağan etmişdir!?

Beqere 35.Biz dedik: ?Ey Adəm! Sən z?vcənlə birlikdə Cənnətdə sakin ol və orada rahatlıqla nemətlərimizdən istədiyiniz yerdə yeyin, təkcə bu ağaca yaxınlaşmayın! Yoxsa zalımlardan olarsınız?.

Ibrahim 24.Məgər Allahın necə bir məsəl ?əkdiyini g?rm?rsənmi? Xoş bir s?z (la ilahə illallah, Muhəmmədun rəsulullah) k?k? yerdə m?hkəm olub budaqları g?yə ucalan g?zəl bir ağac (xurma ağacı) kimidir.

Ibrahim 25.O (ağac) Rəbbinin izni ilə bəhrəsini hər vaxt (ilin b?t?n fəsillərində) verər. Allah insanlar ???n belə misallar ?əkir ki, bəlkə, d?ş?n?b ibrət alsınlar! (Ağacın k?k? yerdə, budaqları g?ydə olduğu kimi, m?minin də imanı qəlbində sabit qalır, əməlləri isə g?yə - Allah dərgahına y?ksəlib ona daim savab qazandırır).

Ibrahim 26.Pis s?z isə yerdən qopardılmış, k?k? olmayan pis bir ağaca bənzəyir.

mene bunun aciqlamasin vererdiz zehmet deyilse.
Evvelceden tesekkuler.


Cavab:
Əraf-20) Lakin şeytan, onlara örtülü olan ayıb yerlərini ortaya çıxarıb onlara göstərmək üçün onlara pıçıldadı...

Ayədə keçən "vəsvəsə", gizli bir səslə bir şeyə çağırmaq deməkdir. "Vuriyənin məsdəri olan "muvarat" isə, bir şeyi, onu örtəcək başqa bir şeyin kənarına qoyaraq örtmək deməkdir. "Sevet"in çoxluğu olan "səv'at" da, insanın açmaqdan və göstərməkdən narahat olduğu orqan deməkdir. "Rəbbiniz iki mələk olmağasınız və ya davamlı qalanlardan olmağasınız deyə sizə bu ağacı qadağan etdi." Yəni Allah mələk olmanızı və ya əbədi olaraq yaşayanlardan olmanızı istəmədiyi üçün sizə bu ağacı qadağan etdi.

Ayədəki "mələk" sözü, "lam" hərfinin fəthası ilə oxunmuş olmaqla birlikdə "mülk (səltənət)" mənasını da xatırladar. Bunun dəlili bu ayədir: "Lakin şeytan, 'Ey Adəm, ölümsüzlük ağacını və heç yıxılmayacaq səltənətin sirrini sənə göstərimmi?' deyərək Adəmi aldatdı." (Taha, 120)

Məcməul-Bəyan adlı təfsirdə verilən məlumata görə Seyid Murtəza "iki mələk olmağasınız deyə..." ifadəsi üzərinə belə bir şərhi olabiləcək görmüşdür: "İblis, Adəmə bu ağacın meyvəsini yemənin, yalnız mələklərə və cənnətdə davamlı qalacaq olanlara qadağan edildiyini təlqin etmişdir. O təqdirdə İblisin bu sözü, danışıq dilindəki, 'Əgər sən filan sənsə bu iş sənə qadağandır.' sözü kimi olar. Yəni bu iş sənin üçün deyil, filan üçün qadağandır. Belə bir təlqin, Adəm Peyğəmbər və bərabər/yoldaşı üzərində daha şübhəyə salıcı və baş qarışdırıcı bir təsir buraxar."

Lakin az əvvəl nəql etdiyimiz Taha Surəsindəki ayə, bu ehtimalı ortadan qaldırar.


Bəqərə-35 ayənin açıqlaması. "Dedik ki: Ey Adəm..." Mələklərin Hz. Adəmə səcdə etmələri hadisəsi
Qurani Kərimin bir çox yerində təkrarlanmasına qarşı, Hz.
Adəmin dünya həyatından əvvəlki cənnət təcrübəsi yalnız üç
yerdə gündəmə gətirilir.
Birincisi: Bəqərə surəsinin bu anda təfsirini təqdim etdiyimiz ayənin
də.
İkincisi: Ə'RAF surəsində. Bu surədə uca Allah hekayəni bu ifadələrlə
təqdim edir: "Ey Adəm, sən və yoldaşın cənnətdə durun, ondan dilədiyiniz
yerdə nuşla yeyin; lakin bu ağaca yaxınlaşmayın, yoxsa
zalımlardan olarsınız. Deyərkən şeytan çirkin yerlərini özlərinə
göstərmək üçün onlara pıçıldadı; 'Rəbbiniz, başqa bir səbəbdən ötəri
deyil, sırf mələk olarsınız ya da əbədi qalıcılardan olarsınız
deyə sizi bu ağacdan daşınmağa çağırdı.' dedi. Və onlara, 'Əlbəttə mən sizə
öyüd verənlərdənəm.' deyə də and içdi. Beləcə onları aldadaraq
aşağı sarkıttı. Ağacı dadınca çirkin yerləri özlərinə göründü
və cənnət yarpaqlarını üst üstə yamayıb üzərlərinə örtməyə
başladılar. Rəbləri onlara səsləndi: 'Mən sizi o ağacdan daşınmağa çağırmadım
mi? Və şeytan sizə açıq-aşkar düşməndir, demədimmi?' Dedilər:
'Rəbbimiz, biz özümüzə zülmətdik, əgər bizi bağışlamaz və
bizə ağrımazsansa, şübhəsiz ziyana uğrayanlardan olarıq.' Allah
buyurdu ki: Bir-birinizə düşmən olaraq enin, sizin yer üzündə bir
müddətə qədər qalıb dolanmanız lazımdır. Orada yaşayacaqsınız,
orada öləcəksiniz və yenə oradan çıxarılacaqsınız" dedi." (Ə'RAF, 19-
25)
Üçüncüsü: Taha surəsində, uca Allah belə buyurur: "And olsun
biz, əvvəldən Adəmə əhd vermişdik. Lakin o, unutdu. Biz onda
bir dayanıqlılıq tapmadıq. Mələklərə, 'Adəmə səcdə edin et.' demişdik.
İblisin xaricində digərləri səcdə etdilər. O, ayaq dirəşdi. Bunun
üzərinə dedik ki: 'Ey Adəm! Bu, sənin və yoldaşının düşmənidir.
Əsla/çəkin sizi cənnətdən çıxarmasın, sonra yorular, çətinlik çəkərsiniz.
İndi burada acmayacaqsan, çılpaq qalmayacaqsan. Və sən
burada susamayacaqsan və günəşin altında yanmayacaqsan da.
Nəhayət şeytan ona piçıldayıb, 'Ey Adəm! Sənə əbədilik ağacını və
yox olmayacaq bir mülkü xəbər verim mi? dedi. O ağacdan
yeddilər. Beləcə özlərinə pis yerləri göründü. Üstlərini cendəqiq yarpağıyla örtməyə başladılar. Adəm Rəbbinə qarşı gəldi də
yolunu çaşdı. Sonra Rəbbi onu seçdi, tövbəsini qəbul etdi, doğru
yola çatdırdı. Dedi ki: 'Hamınız oradan enin, bir-birinizin düşmənisiniz.
İmdi məndən sizə bir hidayət gəldiyi zaman kim mənim hidayətimə
xəbərdar etsə o, sapmaz və bədbəxt olmaz. Amma kim mənim zikrimdən
üz çevirsə, onun üçün dar bir dolanışıq vardır. "Rəbbim, deyər, nə üçün məni kor həşr-etdin,
halbuki mən görər idim?" Allah buyurar ki:Demək ki. Sənə də bizim
ayələrimiz gəldi, sən onları unutdun. Bu gün də sən elə unudularsan."
(Taha, 115-126)
Ayələrin axışı, xüsusilə hekayənin giriş qisimindəki, "Mən yer üzündə
bir xəlifə yaradacağam." ifadəsi göstərir ki, Hz. Adəm yer üzündə
yaşamaq və orada ölmək üzrə yaradılmışdı. Onun və yoldaşının
cənnətə yerləşdirilmələri isə, bir sınaq idi ki, bu vəsiləylə
yer üzünə insinlər. Ayrıca Taha surəsindəki xitab, "Biz dedik ki: Ey
Adəm..." şəklindədir. Ə'RAF surəsində isə, "Ey Adəm, yerləş..." şəklindədir.
Yəni cənnət hekayəsiylə mələklərin səcdə etməsi hadisəsi,
dalbadal inkişaf edən bir hekayəymiş kimi, eyni ifadə tərzi ilə təqdim edilmişdir.
Qısacası, Hz. Adəm (ə.) yer üzünə yerləşsin deyə yaradılmışdı.
Onun yer üzünə yerləşməsinin yolu da bu mərhələlərdən keçirdi:
Xəlifəliyinin sübut edilməsi üçün, mələklərdən üstün olduğu göstərilməli idi.
Sonra mələklərə, ona səcdə etmələri əmr edilməli;
ardından cənnətə yerləşdirilib qadağan ağaca yaxınlaşmaları qadağan edilməli;
qadağana baxmayaraq o ağacdan yeməli, bunun nəticəsində ayıb
yerləri özlərinə görünməli idi ki, yer üzünə enə bilsinlər. Bu səbəbdən
yer üzünə yerləşmə və dünya həyatını seçmə, nəhayət ayıb
yerlərinin ortaya çıxışına bağlı idi.
Bu ifadədən də aydın olduğu kimi ayıb yerlərdən məqsəd, cinsi
orqanlardır: "Üstlərini cənnət yarpağıyla örtməyə başladılar..."
Cinsilik, heyvani bir meyldir ki, bəslənməyi və böyüyüb inkişafı
tələb edir. Şeytanın tək dərdi də onların, ayıb yerlərini ortaya çıxarmaq idi.
Hərçənd uca Allah Adəm və yoldaşını yer üzünün şərtlərinə
uyğun bir yaradılışda yaratmış, sonra da cənnətə soxmuşdu; amma
onlar yaradıldıqdan sonra öz ayıb yerlərinin fərqinə varacaq və
dünya həyatının ehtiyaclarını qavraya biləcək qədər uzun bir
müddət dünyada qalmamış, dərhal cənnətə aparılmışlar idi. Bu səbəbdən
uca Allah, onları cənnətə apardığı zaman, qavrayışları ruh
və mələklər aləmindən hələ tam olaraq qopmamışdı.
Bunun dəlili isə, uca Allahın bu sözüdür: "Özlərindən örtülüb
gizlənən ayıb yerlərini ortaya çıxarmaq üçün." (Ə'RAF, 20) Burada
"Onlara gizli olan" deyil, "Onlardan gizlədilən" şəklində bir ifadənin
istifadə edilmiş olması maraqlıdır. Bu ifadədən aydın olur ki,
ayıb yerlərinin davamlı olaraq gizlənməsi, dünya həyatı baxımından
mümkün deyil. Bu hadisə bir dəfə reallaşmış və onu da cənnətə
yerləşdirilmə izləmişdir. Bu halda, qadağan ağacın meyvəsini yeməklə
birlikdə dünya həyatında ayıb yerlərinin ortaya çıxması qaçınılmaz
bir lazımlılıq idi. Buna görə uca Allah belə buyurur:
"Əsla sizi cənnətdən çıxarmasın, sonra yorular, çətinlik çəkərsiniz."
Bir yerdə də belə buyurur: "Onları içində olduqları
yerdən çıxardı."
Ayrıca uca Allah, tövbə etdikdən sonra, onların səhvlərini bağışladı;
amma onları cənnətə geri götürmədi, tərsinə, orada yaşasınlar
deyə onları yer üzünə endirdi. Əgər qadağan ağacın meyvəsinin məğlub et/yeyilməsi
və ayıb yerlərinin ortaya çıxması ilə birlikdə dünya həyatı bir
zərurət və cənnətə çevril də bir qeyri-mümkünlük xüsusiyyətini al/götürməsəydi,
heç şübhəsiz, səhvin bağışlanması ilə birlikdə cənnətə geri
dönmələri lazım idi.
Qısacası, onların cənnətdən çıxmalarına və yer üzünə endirilmələrinə
gətirib çıxaran faktor, qadağan ağacın meyvəsini yemələri və ayıb
yerlərinin görünməsi idi. Bu da lənətlənmiş şeytanın vəsvəsələri
nəticəsi reallaşmışdı. Necə ki uca Allah, Taha surəsində hekayənin
giriş qisimində belə buyurur: "And olsun biz, əvvəldən Adəm-
'e əhd vermişdik. Lakin o, unutdu. Biz onda bir dayanıqlılıq tapmadıq."
Sonra uca Allah hekayəni detallı olaraq təqdim edir.
Görəsən bu əhd, Allahın bu sözü müdir: "Əsla/çəkin bu ağaca
yaxınlaşmayın, sonra zalımlardan olarsınız." Yoxsa bu sözü
müdir: "Bu sənin və yoldaşının düşmənidir." Yoxsa ümumiyyətlə bütün
insanlardan, xüsusidə də, vurğulu və gücləndirilmiş şəkliylə
peyğəmbərlərdən alınan bir söz müdir?
Birinci ehtimal doğru deyil. Çünki uca Allah belə buyurur:
"Şeytan onlara pıçıldadı; 'Rəbbiniz, başqa bir səbəbdən ötəri
deyil, sırf mələk olarsınız ya da əbədi qalıcılardan olarsınız deyə
sizi bu ağacdan daşınmağa çağırdı.' dedi. Və onlara, 'Əlbəttə mən sizə öyüd
verənlərdənim.' deyə də and içdi." (Ə'RAF, 20-21) Demək ki onlar,
səhv edərkən və ağaca yaxınlaşarkən, bunun qadağan edilmiş olduğunu
unutmamışlar idi. Halbuki söz mövzusu əhd barəsində uca Allah belə
buyurur: "Lakin o, unutdu. Biz onu qərarlılardan tapmadıq."
Bu halda söz mövzusu əhd, ağaca yaxınlaşmanın qadağanlığı deyil.
İkinci ehtimala gəlincə, (söz mövzusu əhdin şeytana uyğun gəlməkdən
çəkindirmə olduğu ehtimalı) tamamilə uzaq bir ehtimal olmasa belə,
ayələrin zahiri mənası, bu ehtimalı dəstəkləməməkdədirlər.
Çünki görüldüyü qədəriylə əhd, Hz. Adəmin (ə.) şəxsinə aiddir.
Halbuki şeytana qarşı xəbərdar edilmə, həm ona və həm də bərabər
istiqamətlidir.
Bu səbəbdən, Taha surəsində əlaqədar ayələrin son hissəsiylə giriş
qisiminin uyğunlaşması da göz qarşısında saxlanılaraq söz mövzusu əhdin
ümumi bir "söz götürmə" şəklində olması daha uyğun görünür. Uca
Allah belə buyurur: "İndi məndən sizə bir hidayət gəldiyi zaman,
kim mənim hidayətimə xəbərdar etsə o, sapmaz və bədbəxt olmaz.
Amma kim mənim zikrimdən üz çevirsə, onun üçün dar bir dolanışıq
var. Qiyamət günü onu kor olaraq gətirərik."
Ayələr arasında bir uyğunlaşdırmağa gedəcək olsaq, "Kim mənim
zikrimdən üz çevirsə, onun üçün dar bir dolanışıq vardır." ifadəsi,
əhdi u-nutma faktıyla uyğunlaşmaqdadır. Gördüyün kimi bu ifadə,
Rəblik və qulluq üzərinə edilmiş bir əhdləşməyi ehtiva etmənin yanı
sıra, İblisə qarşı xəbərdar etmə mənasındakı bir əhddən daha uyğun
düşməkdədir. Çünki, məna olaraq zikrdən üz çevirmə ilə, İblisə
uyğun gəlmə arasında çox bir münasibət yoxdur. Amma, Rəblik mövqesi
üzərinə söz götürmə mənası daha uyğundur. Çünki, Rəblik üzərinə
söz götürmə, insanın uca Allahın Rəb olduğunu unutmaması mənasını
ehtiva edir. Yəni, hər şeyi idarə edib təşkil edən hökmdar Odur.
Yəni, insan heç bir zaman və heç bir vəziyyətdə, Allahın mülkü olduğunu,
heç bir şeyi öz başına edə bilmədiyini, özünə bir fayda və ya
zərər toxunduramadığını, ölüm, həyat və yenidən diriliş üzərində
bir fəaliyyətinin olmadığını, yəni şəxs, xüsusiyyət və hərəkət olaraq təsirli
bir rol oynamadığını ağılından çıxarmamalıdır.
Bu anlama uyğun düşən, onu qarşılayan səhv isə, insanın
Rəbbinin mövqesini xatırlamaqdan qaçınması və nəfsinə yaxud da
nəfsinə xoş gələn keçici və sınama yurdu olan dünyanın cazibədar gözəlliklərinə
yönələrək Rəbbindən qafil olmasıdır.
Bunun üçün dəyişik istiqamətləriylə, fərqli tərəfləriylə, mömin ilə kafirə
eyni nisbətdə əks olunan cəhətləriylə dünya həyatının üzərində irdələyici
bir gözlə düşünüb qavramağa çalışdığın zaman görərsən
ki, həqiqət və öz olaraq, mömin ilə kafirin həyatı bir-birindən fərqlidir.
Biri Allahı bilmənin zövqünü yaşayarkən, o biri bu zövqdən məhrum
olmanın, məlumatsızlığın iztirabını çəkər. Rəbbinin mövqesinin şüurunda
olan kimsə, özünə və müxtəlif əzabları və ağrılarıyla birlikdə
dünya həyatına baxdığı zaman, ölüm-həyat, sağlamlıq-xəstəlik, bolluq-darlıq,
rahatlıq-yorğunluq, var-lık-yokluk, tapmaq-itirmək kimi faktları
müşahidə etdiyində, bütün bunların Uca Rəbbinin mülkü olduğunu
görər. Bu mülkün içində heç-bir şey, ondan müstəqil deyil.
Hər şey, izzət və cəlalına yaraşar şəkildə qatında gözəllik, yaxşılıq və
xeyrdən başqa bir şey olmayan uca bir şəxsdəndir.
Belə bir anlayışa, beləsinə dərin bir qavrayışa sahib olan bir
insan ətrafına baxdığı zaman diksinmə eşidəcəyi bir iyrənclik
görməz. Heç bir şeydən qorxmaz, ürkməz. Çəkinilməsi lazım olan təhlükəli
bir şey görməz. Tam tərsinə, gördüyü hər şeyi gözəl və sevimli
tapar. Rəbbiminin diksinmə duymasını, nifrət etməsini əmr etdiyi
şeylər xaric. Bu vəziyyətdə belə o, Allah əmr etdiyi üçün iyrənər. Allah-
'ın əmri istiqamətində, sevdiyini sevər, Onun əmriylə zövq aldığı
şeydən zövq alar. Bir şey Onun əmri gərəyi cazibədar gəlir özünə.
Tək məşğələsi var, o da Rəbbinin ucalığıdır.
Bütün bunların səbəbi, hər şeyi qeydsiz şərtsiz Rəbbinin mülkü
olaraq görməsi, Allahın mülkündə, başqa heç kimin ən kiçik
bir payının, bir fəaliyyətinin olmadığını düşünməsindən ötəridir.
O halda, mülk sahibinin, öz diriltmə, öldürmə, zərər və ya
fayda vermə kimi qənaətlərindən ona nə?! İşdə tərtəmiz həyat budur.
Burada qətiliklə bədbəxtlik söz mövzusu deyil. Bu həyat
açıq-aydındır, qaranlıqdan əsər tapılmaz. Sevincdir, coşğudur bu
həyatda; kədərə, qəmə, kədərə yer yoxdur. Bu həyatda tapmaq
vardır, itirmək yoxdur. Bu həyatda yoxsulluğa rast gəlinməz, hər kəs
Allah sayəsində zəngindir.
Bu xoşbəxt həyatın əleyhdarı isə, Rəbbinin mövqesinin şüurunda
olmayan bədbəxtin həyatıdır. Bu miskin adam Rəbbindən qopması
nəticəsi, öz iç aləmində və xarici aləmdə gördüyü hər şeyi
öz başına müstəqilmiş kimi görər. Hər varlığın öz başına fayda,
zərər, xeyr və şər toxundura biləcəyini sanar. Buna görə bütün
həyatı boyunca bəzi zövqlərin tükənəcəyi qorxusuyla, bəzi
fəlakətlərin başına gələ biləcəyi narahatlığıyla və qaçırdığı fürsətlərin
hüznüylə, itirdiyi mövqelərin, malların, oğulların, köməkçilərin
və sevgi bəslədiyi, güvəndiyi, söykəndiyi və əhəmiyyət verdiyi daha bir çox
şeyin həsrətiylə yanıb alovlanar.
Bir pisliyə yaxşıca alışıb, onu bir vərdiş halına gətirincə, bu
səfər yeni bir ağrıya bürünər. Çətinliklər içində qıvrılaraq vicdan əzabı
çəkər. Boğular kimi təng-nəfəs olar; ahlarla, vahlarla, ürək sızılarıyla
enləyən sinəsi çətinlikdən daraldıqca daralar. Göyə doğru çıxırmış
kimi olar. İşdə uca Allah, inanmayanları bu şəkil bir iyrəncliyə
məhkum edər.
Bu nöqtəni qavradığın zaman, anlarsan ki, Allahla edilən sözləş-
meyi unutmaq, dünya həyatında bədbəxtliyə məhkum olmaq
deməkdir. Hər iki vəziyyətin mərcisi eynidir. Dünya həyatındakı bədbəxtlik,
Allahla edilən müqaviləni unutmanın bir nəticəsidir.
Uca Allahın, bütün dünya xalqına istiqamətli ümumi bir öhdəçilik
ehtiva edən bu xitabından çıxan nəticə budur: "İndi məndən sizə bir hidayət
gəldiyi zaman kim mənim hidayətimə xəbərdar etsə o, sapmaz və
bədbəxt olmaz. Amma kim mənim zikrimdən üz çevirsə, onun üçün
də dar bir dolanışıq vardır. Qiyamət günü onu kor olaraq
gətirərik." (Taha, 124)
Bu surədə isə, bunun yerinə belə bir ifadə istifadə edir: "Kim
mənim hidayətimə xəbərdar etsə, artıq onlara bir qorxu yoxdur və onlar
kədərlənməyəcəklər."
Əgər anlayışa qabiliyyətin korlaşmamışsa, o zaman anlamış olmalısan
ki, söz mövzusu ağaca yaxınlaşma dünya həyatının yorğunluğunu
və bədbəxtliyini tələb edirdi. Ki bu, insanın dünyada
Rəbbini unutmuş halda, ONdan, ONun uca mövqesindən qafil
olaraq yaşaması də-mekti. Elə aydın olur ki, Adəm həm ağacdan
yemək, həm də etdiyi müqaviləyə bağlı qalmaq istəyirdi. Amma
bu mümkün olmadı, etdiyi müqaviləni unutdu və dünya həyatının
yorğunluğuna məhkum oldu. Amma sonra tövbə ilə bu çətinliyi aradan qaldırıldı.
"Ondan dilədiyiniz yerdə bol bol yeyin." İfadənin orijinalında keçən
"rağad" sözü, nuş və xoşca dolanma, həyat sürmə deməkdir.
Ərəblər, "erğad'əl-qavmu məvaşiyəhum" deyərlər. Yəni sürülərini
dilədikləri kimi otlasınlar deyə sərbəst buraxdılar. "Qövmün
rağadun" və ya "nisaun rağadun" deyərlər. Bununla, bir birliyin
və ya qadınların rahat və bolluq içində bir həyat sürdürdüklərini
vurğulamaq istəyərlər.
"Amma bu ağaca yaxınlaşmayın." Elə aydın olur ki, ağacın meyvəsinin
yeyilməsinin qadağanlığı, ona yaxınlaşmağı qadağan etməklə vurğulanmaq
istənir. Bununla söz mövzusu qadağanın nə qədər əhəmiyyətli
olduğu, aşılmaması lazım olduğu ifadə edilir. Uca Allahın bu sözü
bunu gücləndirici xüsusiyyətdədir: "Ağacı dadınca pis yerləri özlərinə
göründü." (Ə'RAF, 22)
"O ağacdan yeddilər, beləcə özlərinə pis yerləri göründü."
(Taha, 121) Bu səbəbdən onların qadağanı çiynəyişləri, meyvəni yeməklə
konkretləşmişdir. Bu isə, "yaxınlaşmayın." ifadəsiylə qadağan edilən
şeyin "yemək" olduğunu göstərir.
"Yoxsa zalımlardan olarsınız." Ayənin orijinalında keçən "zalımın"
sözü, "zülm" kökündən gəlir. Bəzilərinin ehtimal daxilində
gördükləri kimi "qaranlıq" mənasını ifadə edən "zülmət" kökündən
gəlməz. Necə ki onlar da günahlarını etiraf edərlərkən, "zülm"
işlədiklərini dilə gətirmişlər idi. Uca Allah onların bu etiraflarını bu
şəkildə köçürür: "Dedilər ki: Rəbbimiz, biz özümüzə zülmətdik.
Əgər bizi bağışlamaz və bizə ağrımazsansa, şübhəsiz ziyana uğrayanlardan
olarıq." (Ə'RAF, 23)
Nə var ki, uca Allah "yoxsa zalımlardan olarsınız" ifadəsi
yerinə, Taha surəsində "fə-təşga" yəni "çətinliyə düşərsiniz, yorularsınız
və bədbəxt olarsınız" ifadəsini istifadə edir. İfadənin kökü
olan "əş-şi-qa"nın mənası, "yorulmaq"dır. Sonra "yorulma"nı da bu
şəkildə açıqlığa qovuşdurur: "İndi burada acmayacaqsan,
çılpaq qalmayacaqsan. Və sən burada susamayacaqsan, günəşdə
yanmayacaqsan."
Bununla da aydın olur ki, söz mövzusu zülmün cəzası, dünya
həyatında yorulmaqdır; aclıq, susuzluq, çılpaqlıq və məşəqqət